De fotografie van de jaren 2020 in 6 principes

Durf stil te staan.

Durf beter te kijken.

Durf de essentie van fotografie te begrijpen.

Wat als we een tijdperk binnengaan waarin we tijd hebben om te onderzoeken wat er voor ons ligt? Laten we het over de fotografie van de jaren 2020 hebben, maar even de generatieve kunstmatige intelligentie, machine learning, lensloze camera’s, 3D-beelden van de Apple Vision Pro, Midjourney, augmented en virtual reality, NFT’s en socialemediaplatforms vergeten die een groot deel van onze aandacht lijken op te eisen (of moet ik zeggen: van ons doomscrollen). Ik duik liever in de essentie van het vastleggen van een moment, een emotie of een gedachte binnen de grenzen van een kader. Voor mij zijn er 6 elementen, en het laatste zien we meestal over het hoofd.

1 - Visuele kwaliteit is het eerste principe dat we tegenkomen. We verwachten dat een beeld er uitzonderlijk uitziet, zelfs als het opzettelijk onscherp is. Nu we ondergedompeld zijn in een oceaan van beelden — miljarden camera’s, biljoenen foto’s — is het streven naar goede visuele kwaliteit vanzelfsprekend geworden.

2 - Dan is er spanning: een gevoel, een hartslag, een idee dat ons grijpt en niet meer loslaat. Een bijzondere gezichtsuitdrukking, een landschap in prachtige kleuren, een vernuftige installatie die tot in het laatste detail is doordacht, of een collage die onverwachte materialen samenweeft. Deze elementen ‘laden’ een beeld op, waardoor het onze aandacht als een magneet vasthoudt.

3 - Gaat het om een serie beelden, dan zorgt de kunstenaar ervoor dat er één beeld van een miljoen tussen zit. In het beste geval (met wat extra curatoriële kracht) voegen de overige foto’s lagen van betekenis toe, maar niet per se meer visuele kwaliteit. Nobelprijswinnaar Annie Ernaux opent haar boek De jaren met “Alle beelden zullen verdwijnen.” En als je geluk hebt, is dat het ene beeld dat we ons van een kunstwerk herinneren, zo niet van de hele carrière van de kunstenaar (geen druk). Fotografie is grappig. Het is grotendeels een sequentiële kunst, of nu wijzelf, redacteuren of curatoren die volgorde bepalen, maar wat we ons allemaal herinneren is dat ene beeld.

4 - Dieper gravend komen we bij metafoor en gelaagdheid. Een beeld dat een taal spreekt die we verstaan, maar niet op het eerste gezicht al zijn geheimen prijsgeeft, trekt ons naar een nadere beschouwing, een dialoog. Denk aan al die foto’s waarop iemand met de rug naar ons toe staat, in plaats van met het gezicht.

Zijn we klaar?

Nog niet.

Deze vier principes dekken volgens mij 98% van de fotografische kunst die je vandaag ziet (een ruwe, maar onderbouwde schatting). Maar hoe zit het met de overige 2%? Hoe zit het met de factoren die ons niet alleen naar de kunst laten kijken, maar ook naar de kunstenaar?

5 - De vraag “Wie zit er achter de beelden?” brengt ons bij het volgende principe. Ze kan ons doen stilstaan en nadenken: zijn er genoeg stemmen vertegenwoordigd? Is de identiteit van de kunstenaar verweven met het onderwerp — gender, plaats, leeftijd, sekse, beperking, etniciteit of sociaaleconomische positie? Zit de diversiteit voor de camera, of erachter?

6 - Het laatste principe ligt voor de hand en wordt toch vaak over het hoofd gezien. Mensen voelen het meteen, en we zouden het ‘authenticiteit’ kunnen noemen. Het is de vraag “Waarom?” — de drijvende kracht achter mijn monografie Come Get Your Honey. Waarom kies ik ervoor juist dit verhaal te vertellen? Wiens blik wil ik dienen? Verruim ik de interpretaties van het ‘onderwerp’?

Met deze vragen in gedachten zou fotografie nieuwe diepten en ongekende niveaus van kwaliteit kunnen bereiken. Ik moedig ons daarom aan om niet verder te kijken, maar dieper. De toekomst van de fotografie ligt niet alleen voor de camera, maar ook erachter.

Een eerdere versie van dit essay, met vijf principes, werd in 2021 geschreven voor HALLE4, de #photography2050-reeks van de Deichtorhallen Hamburg; die staat in het persarchief.