Luisteren in de praktijk: hoe ik foto's maak met mensen

De eerste keer dat Prince Emrah en ik koffie dronken, keek ze me aan en zei: “Het is moeilijk voor mij om vertrouwen op te bouwen met een fotograaf. Maar laten we het toch proberen.” Dat staat in het interview dat ze voor het boek met mij deed, en sindsdien heeft niemand me een betere openingszin gegeven.

Het boek begon met een vraag: wat als fotografie meer gaat over luisteren dan over zien? Mensen vinden de vraag mooi, en dat is fijn, en dan vragen ze hoe dat eruitziet met een camera in de kamer. Dit is mijn antwoord voor Come Get Your Honey, in de volgorde waarin het gebeurde.

De korte versie: ik ontmoette mensen voordat ik ze fotografeerde. Ik vertelde ze wat ik deed, en soms vroeg ik ze het te zeggen als ze niet op een foto wilden staan. Voordat er een boek was, bekeken we de foto’s samen en haalden we dingen eruit. De volgorde en de koppelingen zijn van mij. Foto’s die iemand zouden kunnen blootgeven houd ik achter, en een nieuwe context is een nieuwe vraag.

Tina Campt schreef Listening to Images over foto’s die al bestaan. Ik bedoel iets eenvoudigers: wat ik doe met levende mensen, in de kamer, voordat en terwijl een foto wordt gemaakt.

Ik ontmoette mensen eerst

Ik ging niet ergens naartoe om foto’s te maken. Ik ontmoette eerst mensen en had relaties. Emrah nam me mee backstage, en daarna naar heel veel andere backstages. Ik fotografeerde al een tijdje queer mensen toen ze me op 1 mei 2019, Dag van de Arbeid, een paar uur voor haar optreden in Kreuzberg voorstelde aan vrienden met wie ze vroeger een tehuis deelde, queer en trans vluchtelingen en asielzoekers. Ik was gefascineerd door ieder van hen en door wat ze me die dag vertelden.

Dat was de dag waarop ik besloot het idee verder te brengen. Het was nog geen project, laat staan een boek. Kylie Divon, die op de cover staat, wist niet dat er een boek zou komen, en ik ook niet. Ze herinnert zich dat we elkaar backstage ontmoetten bij Silver Future, in wat eigenlijk een opslagruimte voor drank was. Ik weet het niet meer. Zij deed het praten, en ik was, in haar woorden, “daar, aan het luisteren.”

Hoe ik toestemming vraag

Mensen wisten wat ik deed, want ik vertelde het ze. Ik was bijna pathologisch direct over toestemming, vooral bij iedereen bij wie ik voelde dat die net zo’n pleaser was als ik, iemand die moeilijk nee kan zeggen. Bij hen vroeg ik soms: kun je me alsjeblieft zeggen als je niet op deze foto wilt staan?

Sommigen zeiden dat ze niet in het boek wilden staan. Sommigen lieten het me weten zonder het te zeggen. Sommigen vroegen om een pseudoniem, en daarom staan er pseudoniemen in het boek. Sommigen wilden hun gezicht niet laten zien.

Niets daarvan betekende dat ik mijn camera verstopte. Ik nam hem altijd mee. Het was meer alsof ik wachtte op een moment dat de aandacht van ons allebei trok. Kylie vertelt dit beter dan ik: tijdens de lockdown schreef ze: “Samet, ik zit hierin”, en dan kwam ik langs. We praatten. Dan kwam de camera tevoorschijn, en liepen we naar een park en maakten we een foto.

Toestemming gaat veel verder dan een handtekening aan het begin. Het is een reeks beslissingen die lang na de sluiterklik doorgaat, in de edit, in het boek en in elke tentoonstelling sindsdien. Over de edit schreef ik apart.

Wie de foto’s kiest

Niet elke foto is een samenwerking, en niet elke foto was mijn idee. Het is een mix, en sommige foto’s gaan een stap verder en zijn over-samenwerkend. Het kostuum in mijn zelfportret is van Emrah. Ik wilde me verkleden als zij, en ik voelde me er helemaal prettig in, niet in de laatste plaats omdat mijn benen er beter in uitzagen.

Voordat er een boek was, bekeken we de foto’s allemaal samen als gemeenschap en we vonden ze mooi. We kozen ze op de een of andere manier samen uit, en we haalden dingen eruit. De volgorde en de koppelingen zijn van mij. Het zijn mijn indrukken van de verhalen die mensen me vertelden, waardoor het boek een subjectieve weergave is, en dat zeg ik er ook bij.

De foto’s die ik achterhoud

Een foto kan in de ene kamer een geschenk zijn en in een andere een gevaar. Sommige mensen die ik fotografeerde waren niet uit de kast bij hun familie, of waren dat wel in het ene deel van hun leven en niet in het andere. Er zijn sterke foto’s die ik met plezier aan een muur zou hangen en die ik niet zal publiceren, omdat de mensen erop nog een deel van hun leven verborgen hielden voor mensen die het boek ooit onder ogen zouden kunnen krijgen.

Dat is één reden waarom er van bijna vijftig mensen vijftien in beeld kwamen. De andere is de edit: het voelde alsof de beelden elkaar kozen.

Wanneer een foto verhuist

Berlijn heeft eilandjes van vrijheid, en straten waar die vrijheid niet reikt. Een foto kan de plek verlaten waar hij is gemaakt. Op de pagina van een collectief bereikt hij één publiek. Kylies portret bij Fotografiska Berlin was groter dan levensgroot. Het boek staat op de planken van Stanford, Harvard en het Getty Research Institute. Een nieuwe context is een nieuwe vraag, en een selectie volgt eerst de toestemming van de mensen op de foto’s, dan pas de wand. Op de tentoonstellingspagina staat hoe ik daarmee omga.

Dan het boek

Ik wilde een klein universum, geen portfolio. Het boek heeft een inleiding, een outro, een interview waarin Emrah mij de vragen stelt, en QR-codes die een geluidsopname en een video openen. De opname is een bericht dat Kylie me over zichzelf stuurde: “Oh, jouw vriend is een ster.” Die heb ik erin gezet omdat een portret geen stem kan dragen. De mensen in het boek kregen het boek.

Waar ik sta

Ik ben geen vluchteling en ik ben geen asielzoeker. Ik ben Duits-Turks-Abchazisch. Mijn overgrootouders verlieten de Kaukasus als vluchtelingen richting het Ottomaanse Rijk, generaties vóór dit alles. Ik kwam in 2013 naar Berlijn als immigrant van de eerste generatie, en na meer dan acht jaar werd ik Duits staatsburger. Ik omschrijf mezelf als een sociale balling. Ik maak gedeeltelijk deel uit van de gemeenschap: we zijn queer, en we wonen ergens anders dan waar we vandaan komen. Mijn situatie is niet de hunne.

Terugkijkend heeft ook mijn eigen identiteit de serie vormgegeven. Ik dacht dat ik alleen keek, maar ik zat erin.

Tegenwoordig leer ik nee te zeggen tegen mezelf, als pleaser. Ik probeer naar mezelf te luisteren: wil ik hier zijn, willen we afspreken, wil ik nu een foto maken?

De feiten, één keer

Come Get Your Honey is een serie die ik in 2018 begon en waaraan ik nog steeds toevoeg, omdat de vriendschappen doorgaan. Het boek, uitgegeven door Kehrer Verlag in 2021 (ISBN 978-3-96900-031-1), is af. Bijna vijftig mensen deden mee en vijftien mensen staan in het boek. Het bevat 75 illustraties, waaronder foto’s van de stad, dus mensen en beelden worden apart geteld.

Ik sprak over dit idee met Alexa Becker van Kehrer Verlag op de Photobook Fair in Impressions Gallery in Bradford in oktober 2021, en de opname en het transcript staan hier. Ik sprak er opnieuw over met Kylie Divon en de curator Marie-Luise Mayer bij de opening van Fotografiska Berlin in juli 2025. Beide gesprekken waren in het Engels. Ik geef lezingen in musea, op universiteiten en op festivals in het Engels, Duits of Turks, en de lijst met lezingen noemt de formaten. De audio en video hebben een eigen pagina, de volledige serie staat online, en de fotografen die na aankomst jarenlang bij mensen bleven, staan in een veldgids.